Merhaba,

Yaklaşık 1 haftadır hukuk vize sınavlarıyla uğraşmamdan ötürü dün Elazığ’da meydana gelen hortum olayını inceleme fırsatını yeni bulabildim. Bildiğiniz gibi 9 Nisan 2012’de Elazığ’da hortum oluştuğuna dair haberler çıkmıştı.  Olayın bir hortum mu yoksa microburst mu olduğu konusunda Dr. Ozan Mert Göktürk‘ün bloğunun şu bölümünde tartışmamız da oldu.

Yerel koşulların da belirleyicilik açısından ön planda olduğunu düşündüğümüz bu ‘şüpheli’ hortum vakasını eldeki yetersiz verilerle biraz incelemeye çalıştım. Açıkçası aşağıda yapmış olduğum bu değerlendirme tam teknik bir inceleme olmadı. Zira, ben (Elazığ) Maden’in 9 Nisan 2012 saat 18:00’de ölçülen yer sıcaklığını, nem oranını ve rüzgar hızını bilmiyorum ve bilebilecek durumda da değilim – internet üzerinde bu bilgiyi sunacak bir kaynak da bulamadım. (En kesin sonucu 09 Nisan 2012 saat 18:00 rasat verileri sunabilirdi.)

Benim elimde mevcut olan en sağlam veri, olaydan 3-3.5 saat önce yapıldığını düşündüğüm Diyarbakır balon ölçüm verilerinden üretilen temp sonuçlarıdır. Bununla birlikte Diyarbakır, balon ölçümlerinin yapıldığı, Maden’e en yakın noktadır.

Açıkçası 9 Nisan 2012 – 12Z’ye ait Diyarbakır’ın temp analizinde çok net bir hortum alâmeti yok! Fakat, hortumu destekleyen bazı durumlar var. Bunlara aşağıda birazdan açıklık getirmeye çalışacağım.

Türkiye’de meteoroloji bilimi veya meteoroloji ile mesleki olarak uğraşan yetkili ağızlar (MGM çalışanları vs. hatta profesörler…) hortumun dağlarda veya tepelik alanlarda oluşamayacağını iddia ediyorlar veya bunun çok düşük bir olasılık olduğunu ileri sürüyorlar. Ben bu yaklaşımı son derece isabetsiz buluyorum. Böyle bir şey kesinlikle yok. Hortum için doğru koşullar var olduğu sürece, Ağrı Dağı’nın yamacında bile hortum oluşabilir. Nitekim ABD’de Kansas eyaletinin başkenti Topeka da tepelik bir arazi üzerine kurulu ama bu kentin hortum açısından sabıkalı olduğunu biliyoruz. Yine ABD’de Kayalık Dağlarında F3, F4 şiddetinde hortumların çıktığı da rapor edilmiştir.

Maden bölgesinin de tepelik bir alan olduğu, çevresinde dağların bulunduğu bir gerçek, lâkin bu, hortum oluşumu bakımından bir engel değil.
———————————————————————————————-
SWEAT indeksi, EHI’yi, veya SREH’i bir kenara bırakacak olursak, bir hortumun oluşabilmesi için en temel koşul Serbest Konveksiyon Seviyesinin (Level of Free Convection – LFC) yer seviyesine yakın olmasıdır. Böylece İngilizcede funnel cloud olarak adlandırılan Türkçeye hortum bulut veya hortum bulutu olarak çevirebileceğimiz bulut, aşağı doğru, yer seviyesine kolayca sarkar. (Aşağıya bu bulutun resmini koydum – bu bulutun daha incesi de olabilir daha kalını da…) LFC’nin hortum için yerden yükseklik farkı 1500 metrenin altında olması gerekir, 1000 metre ve altı en ideal olanıdır. Maden’in deniz seviyesi yüksekliği 1100 metre ise, LFC’nin bölgedeki yüksekliği Diyarbakır tempine göre 800 metre civarı da olabilir. Hatta dağ yamacında görülüyorsa daha da alçakta olma ihtimali var. Bu benim dayandığım en önemli delil… Ayrıca yer seviyesi ile 800 mb arasındaki rüzgar hiç de zayıf değil, yeterli ölçüde yön değişimi de var ve rüzgar hızı yukarı doğru çıkıldıkça artıyor. Bütün bunlar havayı döndürebilir. (CAPE ve Lifted indeks üzerinde konuşmaya gerek görmüyorum bile, çünkü zaten çok yüksekler)

Hortum bulutları büyük çoğunlukla süper hücrelerin altında görülürler. Ben hortumun oluşumunu süper hücreye bağlıyorum, yani benim şahsi kanaatim Elazığ/Maden’deki olay bir süper hücre ve bunun yarattığı hortumdan ibaretti.

Genel olarak Diyarbakır temp sonucunda hortum oluşumunu net destekleyen verilerin olmadığını yukarı da söyledim. Hortum oluşumunu destekleyen verilerin olmamasının aksine ortada çok güçlü süper hücre oluşumuna ilişkin deliller mevcuttu.

9 Nisan 2012 Pazartesi’ye ait Diyarbakır öğle temp sonucu:

Bulut tepe sıcaklığı -59.3

Bulut taban sıcaklığı
7.8

BRN – Bulk Richardson Number
değerinin 10′un altında olduğu zamanlarda da süper hücreler olduğu görülmüş ve genel olarak 10-35 değeri arasında (bazı kaynaklara göre 10-45 değerlerinde) süper hücre fırtınalarının, 50’den büyük değerlerde (yine bazı kaynaklara göre 40’tan büyük) tek hücreli ya da çok hücreleri fırtınaların oluşmakta olduğu ifade edilmiştir.  Buradaki BRN değeri tam olarak bir süper hücre değeridir.

SCP – Supercell Composite Parameter   8.9 değeri de zaten süper hücre oluşumu için güçlü bir kanı uyandırıyor. (6’dan büyük olması önemli)

EHI – Energy Helicity Index 2.8 değeri süper hücreye bağlı gelişen hortumları destekler nitelikte (barajı 2.5)

SREH – Storm Relative Helicity 154 değeri de F1 ve F0 gibi hortum oluşumu açısından yeterli (CAPE fazla olduğu sürece)

İlave olarak, yoğun kararsızlıkla birlikte bölgede 700 mb dikey hızın da çok yüksek olduğu GFS model analizine yansımış.


MEHMET CAN TANYERİ